मूर्ती

तिची माझी ओळख नव्हती
ती मला परकी होती
पण तरीही माझ्या मनात
तिची सुंदर मूर्ती होती

मग आम्ही प्रेमात पडलो
आम्ही की मी? कोण जाणे
तिच्या मूर्तीला पूजिले मी
जणू देवीच्या मूर्तीप्रमाणे

हळूहळू ओळख वाढत गेली
तिचे गुणदोष कळू लागले
माझ्या मनातल्या मूर्तीला
हळूहळू तडे पडू लागले

आणि एके दिवशी ती
माझ्याशी भांडून निघून गेली
माझ्या मनातल्या मूर्तीला
ती निर्दयपणे भंगून गेली

त्या दिवशी मला कळले
ती मूर्ती केवळ माया होती
माझ्या मनावर पडलेली
ती केवळ तिची छाया होती

कोणास ठाऊक, तिच्या मनात
तिनेही मला घडविले असेल
तिनेही माझ्या प्रतिमेला
चबुतऱ्यावर चढविले असेल

लागेबांधे बांधता बांधता
आपण सारेच शिल्पकार होतो
आपल्या, परक्या, सगळ्यांना
कृत्रिम प्रतिमांची रूपे देतो

कधी आपल्या स्वत्वाचीही
मूर्ती आपल्या मनाला मोहते
आपले आपल्याला कळत नाही
जग आपल्यात काय पाहते

शांतता

काही न बोलताही
मी बोलतोच आहे
जडशीळ शांततेला
मी तोलतोच आहे

धरिला जरी अबोला
मन शांत होत नाही
कल्लोळ भावनांचा
हृदयात होत राही

पडता मिटून डोळे
जल्लोष थंड होतो
निस्संग शांततेचे
मी पांघरूण घेतो

निःशब्द शांततेचे
अंगाइगीत होते
कोलाहलात साऱ्या
हलकेच झोप येते

ह्या शब्दहीन पाशी
निजतो खुशीत मीही
परतून बाल होतो
तिचिया कुशीत मीही

कधि शांतता जिवाला
दचकून चाळवीते
कधि थांबल्या स्वरांची
होती सुरेल गीते

त्या स्तब्ध शांततेला
झोपेत जाग आली
स्वप्ने पुन्हा मनीची
सारी सचेत झाली

ही शांतताच आता
आहे मला किनारा
आक्रन्दनी जगाच्या
मिळतो तिचा सहारा

चेहरा

माणसाच्या भावनांचा
आरसा हा चेहरा
माणसाच्या कामनांचा
कवडसा हा चेहरा

असुरक्षित प्रेमिकाच्या
अवगुणांना लपवुनी
प्रेयसीसमवेत होतो
मुखवटा हा चेहरा

भाव प्रेमळ, हास्य ओठी
मारती खंजीर पाठी
भामट्यांचे पितळ उघडे
पाडितो हा चेहरा

पापप्याला भरुन वाही
वासनेला अंत नाही
विकतच्या त्या भक्तिने
ओथंबितो हा चेहरा

अंतरी असहिष्णुता
पण वरवरी कनवाळुता
माणसाला का दुटप्पी
बनवितो हा चेहरा

हासणाऱ्यां रडवितो
आक्रोशणाऱ्यां हसवितो
माणसांची गूढ गुपिते
उकलितो हा चेहरा

गिळुनी सगळ्या चुका
जाहला जरि तो मुका
अंतरीची खंत त्याच्या
दावितो हा चेहरा

का कुणाशी बोलणे
अन् काय कोणा सांगणे
आर्तता अपुल्या व्यथेची
जाणितो हा चेहरा

कोण मी

मी न जाणे मज स्वतःला
मी तुला जाणू कसा
कोण तू कळलीस मजला
आव मी आणू कसा

लोलकातुन रंग दिसती
इंद्रधनुचे सातही
भावनांचे रंग तैसे
आपुल्या विश्वातही

राग केव्हा लोभ केव्हा
आणि केव्हा वासना
खंत केव्हा, खेद आणिक
भंगणाऱ्या यातना

अनुभवातुन काय शिकलो
काय गाठी बांधले
तेच तुकडे भौतिकाचे
तोडले अन् सांधले

कालचा मी आज नाही
रोजचा मी वेगळा
आजला मी दूरदर्शी
तर उद्याला आंधळा

आरसा ठेवून पुढती
कधि उभा मी राहतो
पण मला ठाऊक नाही
मी कुणाला पाहतो

कोण मी अन् कोण तू
ह्या क्षणभराच्या ओळखी
पाखरे, होतील उडतां
एकमेकां पारखी

गाणं

रात्र इतकी काळोखी
की काहीच दिसत नाहीय
चाचपल्याविना स्वत:चा
चेहराही ओळखू येत नाहीय

बसलोय डोळे विस्फारून
या किर्र घनदाट रानात
नैराश्याला दूर ठेवण्याची
आकांक्षा घेऊन मनात

दाही दिशा न्याहाळतोय
आशेने - कोणीतरी दिसेल
पण इतक्या काळोख्या रात्री
कोण या ठिकाणी असेल?

अचानक मला ऐकू येतेय
झाडपानांची झिळमिळ
कावळा? चिमणी? राघू?
अरेच्या, हा तर कोकीळ!

कुहू, कुहू, तो गातोय
कोणासाठी कोण जाणे
प्रेमिकेचा पत्ता नाही
मग कोणासाठी हे गाणे?

अचानक माझ्या लक्षात आलं
तो केवळ स्वतःसाठी गातोय
आपल्या गाण्याचा सारा आनंद
तो केवळ स्वतःला देतोय

तेव्हा मला कळून चुकलं
एकांतातही सुख मिळतं
आपलं गाणं आपणच ऐकून
आपल्याला बरंच काही कळतं

लाॅकडाऊन लेबरर

अरे उठलास का?
दात घासलेस का?

चहा ठेवलास का?
माझा ओतलास का?

कचरा ठेवलास का?
डबे आणलेस का?

आंघोळ केलीस का?
कपडे धुतलेस का?

वाळत घातलेस का?
काढून आणलेस का?

भाजी आणलीस का?
स्वयंपाक केलास का?

पाटपाणी घेतलंस का?
ताटं वाढलीस का?

भांडी घासलीस का?
ओटा पुसलास का?

दिवे लावलेस का?
दिवे मालवलेस का?

गाद्या घातल्यास का?
दारं लावलीस का?

दात घासलेस का?
इतक्यात झोपलास का?

***

दरवाजा

सगळ्यांनाच आठवतं तसं
आजोळ मलाही आठवतं आहे
पन्नास वर्षं ओलांडून
मन मला मागे पाठवतं आहे

परीक्षा संपत आल्या की
ओढ आजोळी जाण्याची
सूर पारंब्या खेळण्याची
रसाळ आंबे खाण्याची

चौकात आलो की बोळाच्या शेवटी
वाड्याचा दिंडीदरवाजा दिसे
मामाच्या वाड्याचं दर्शन होताच
माझ्या आनंदाला सुमार नसे

धावत जाऊन अंगणात शिरतांच
दरवाजा मला कवेत घेई
“आलास? ये, दमला असशील!”
त्याचा करकर आवाज येई

दरवाज्याला महिरप होती
झोकदार बोगनवेलीची
मागल्या दारी रास पडायची
प्राजक्ताची अन् अबोलीची

गोठ्यामध्ये दहा गायी
त्यांत एक तांबू गाय होती
रोज सकाळी साखर घालून
धारोष्ण दुधाची साय होती

आजी सांगे तो दरवाजा
एकदाच बंद झाला होता
जेव्हा गांधीहत्येचा
भीषण प्रसंग आला होता

दरवाज्यातून वाजत गाजत
जेवढ्या लग्नवराती गेल्या
तटस्थपणाने दरवाज्याने
तेवढ्याच अंत्ययात्राही नेल्या

गोठा पडला, तांबू गेली
तांबूची गोंडेदार शेपटी गेली
मोडक्या वाड्यात एकटी राहून
बिचारी आजीही शेवटी गेली

वाड्याचा तो दरवाजा
मी कधीच बंद पाहिला नाही
तो दरवाजा केव्हाच गेला
तो वाडाही राहिला नाही

गरिबाचं गाऱ्हानं

(अनुवादित कविता: कवयित्री नाझिश शाह यांच्या "गरीब की गुहार" या अतिशय सुंदर हिंदी कवितेचे मी केलेले मराठी रूपांतर)  
आठ वाजता फर्मान निघालं
बारा वाजता कुलपं लागनार
जमीन हलली पावलाखाली
आता नाही आपन घरी परतनार

लाइनीला लागन्याची सवय तर व्हती
पन बंद खोलीत किती येळ बसनार
गल्लीतल्या कुत्र्यांस्नी जसं भेटतं तसं
म्हनत्यात, तुमालाबी जेवन भेटनार

आमची राहती जागा हिरावली
भूक मिटवन्याची साधनं गमावली
पोलीस पाडत्यात लाठ्यांचा पाऊस
“बसा गपचूप, कशाला मस्ती गावाची
गाव हाय पाचशे मैलांवर, नाही ट्रेन ना बस
आन् बाॅर्डर हाय बंद, पकडा वाट परतीची”

मुसमुसून आसवं सुकून गेली
आरोळी कोरड्या जिभेला अडली
आम्हाला घरी पाठवायची सोय का नाही केली?
परदेशी राहनाऱ्यांना आनायला विमानं पाठवली

जवा कोर्टानंबी आमची सुनावनी नाकारली
तवा आम्ही पायीच गावाची वाट पकडली
चपला जुती सारी पार घासून गेली

चला सामान मुलंबाळं पाठुंगळीला घेऊ
भूक लागली की कोरडी बिस्किटं खाऊ
आलं मरन तर रस्त्यातच मरून जाऊ

घरच्या आठवनीनं फार सतावलं
कश्या ऱ्हात असत्याल माय अन् बाईल
इथं ऱ्हायलो तर भुकेनंच मरनार
न्हाई तर आम्हाला हा करोना घेऊन जाईल

ट्रेन तर तुम्ही चालवनार न्हाई
चालल्या तरी तिकिटाचे पैशे न्हाईत
चला कसं तरी करून तिकीटही काढू
पन तुम्ही कवा पाठवाल कोनाला म्हाईत

चांगली थट्टा करताय राव आमची
ट्रेनचे पैशे घेऊन वर कॅन्सल करताय
आम्हाला बांधिलकीचे मजूर ठरवताय
आन् वर परत मजुरी कायदा बदलताय

तुम्हास्नी काय फरक, आम्ही जगलो किंवा मेलो
रोगराई तुमची आन् जुलूम आमच्यावर
म्हनं आम्ही खेडूत, गुन्हेगार, देशद्रोही
गप ऱ्हात न्हाई आम्ही बंद खोलीत डांबल्यावर

तुम्हीच आनली ही परदेशी रोगराई
आम्ही टीबी, काॅलऱ्यानं मरतच हाओत
रोगराईनं मेलो नाही तर भुकेनं
आम्ही कुठल्याबी हालातीत मरतच हाओत

आता कृपा करून आम्हाला मोकळं सोडून द्या
तुम्ही बसा बंद खोलीत, आम्हाला जाऊन द्या
ही रोगराई तर बाबा हाये सबब पुरानी
गरिबी आन् श्रीमंतीची हाये ही कहानी

एक कप चहा

एकदा असाच हिंडत होतो
आणि मला गुरुजी भेटले
प्राथमिक शाळेतले ते दिवस
डोळ्यांपुढून सरकून गेले

चार खोल्यांची आमची शाळा
आम्ही आणि आमचे गुरुजी
तेराचा पाढा म्हणतानासुद्धा
खदाखदा हसायला लावायचे

“कुठे असतोस, काय करतोस हल्ली?”
मी सांगितले, गुरुजी थक्क झाले
म्हणाले, “खूप मोठा झालास रे,
शाळेचं, आमचं सार्थक केलंस…

चल घरी, मी इथे समोरच राहतो
एक कप चहा तरी घेऊन जा!”
कपाळीच्या आठीने आमचे स्वागत केले
“बस रे…” म्हणून गुरुजी आत गेले

“आज कोणाला घेऊन आलात?
सगळेच यांचे माजी विद्यार्थी!
लोकांना पण लाज नाही पाहा
एक कप चहासाठी साले काहीही करतील!”

चपला पायांत सरकवून निघालो
खाली उतरलो, सिगरेट पेटवली
आणि अचानक, का कुणास ठाऊक
पण मला साऱ्या जगाची दया आली!

एखादी कविता

एखादी कविता आर्त आसवांसारखी
आपल्या डोळ्यांत उभी राहते
एखादी कविता उन्मत्त कैफासारखी
जागेपणी रंगीत स्वप्नं पाहते

एखादी कविता सुंदर शिल्पासारखी
ठाकून ठोकून घडवता येते
एखादी कविता उंच मनोऱ्यासारखी
मजल्यामजल्याने चढवता येते

एखादी कविता बालमैत्रिणीसारखी
दारामागे लपून वाकुल्या दाखवते
एखादी कविता लंगडी घालत घालत
पळपुट्या मनाचा पाठलाग करते

एखादी कविता खेळकर प्रेयसीसारखी
हळूच मागून येऊन आपले डोळे झाकते
एखादी कविता लाजऱ्या नववधूसारखी
हलक्याने एकेक पाऊल पुढे टाकते

एखादी कविता प्रेमाच्या पान्ह्यासारखी
मन भरून आलं की आपसूक स्त्रवते
एखादी कविता निजलेल्या तान्ह्यासारखी
मिटलेल्या डोळ्यांतून खुदकन हसते

एखादी कविता पावसाळी पागोळ्यांसारखी
टपटप पडून आपली बाग फुलवते
एखादी कविता श्रावणी हिंदोळ्यासारखी
झुलझुल झुलवून आपलं मन खुलवते

एखादी कविता ज्वलंत निखाऱ्यासारखी
अंतरंग जाळत राहते
एखादी कविता भंगल्या हृदयासारखी
सारी रात्र जागत राहते

एक गुपित तुम्हांला सांगू का?
जे कवी कोणालाच सांगत नाही
कविता कवीला आपोआप होते
त्याला ती “करावी” लागत नाही!